Rehinli araç kavramı, uygulamada en sık banka kredisiyle satın alınan taşıtlarda karşımıza çıkar. Araç satın alınırken kullanılan taşıt kredilerinde banka, alacağını güvence altına almak amacıyla araç üzerine rehin koydurur. Bu rehin, aracın tapu yerine geçen trafik tescil kaydına işlenir ve araç üzerinde bankanın ayni bir hakkı bulunduğunu gösterir. Rehinli araç, hukuken araç malikinin kullanımında olmakla birlikte, tasarruf yetkisi bakımından sınırlı bir statüye sahiptir. Satış, devretme veya rehin kaldırma gibi işlemler ancak rehin alacaklısı olan bankanın izniyle mümkündür.
Rehinli araçların kazaya karışması halinde en çok tartışılan konulardan biri, değer kaybı talebinin mümkün olup olmadığıdır. Değer kaybı, aracın hasar görmesi ve onarılması sonrasında ikinci el piyasa değerinde meydana gelen kalıcı düşüşü ifade eder. Bu zarar, mülkiyet hakkına bağlı bir malvarlığı zararıdır. Araç üzerinde rehin bulunması, aracın malikinin değiştiği anlamına gelmez; rehin yalnızca alacaklının teminat hakkını ifade eder. Bu nedenle araç rehinli olsa dahi, kazada kusursuz olan araç sahibi değer kaybı talep edebilir. Rehinli olma durumu, değer kaybı hakkının doğmasına engel teşkil etmez; ancak ödeme süreci ve muhataplar bakımından bazı teknik sonuçlar doğurabilir.
Rehinli Araç Statüsü Trafik ve Sigorta İşlemlerini Nasıl Etkiler?
Rehinli araç statüsü, aracın trafik tescil kayıtlarında açıkça yer alır ve bu kayıt sigorta şirketleri tarafından da görülür. Buna rağmen trafik kazası sonrası yürütülen hasar, onarım ve değer kaybı süreçlerinde rehinli araçlar için farklı bir usul uygulanmaz. Trafik sigortası ve kasko sigortası bakımından rehinli araç, rehin bulunmayan araçlarla aynı hukuki rejime tabidir. Sigorta poliçeleri araç malikinin adına düzenlenir ve hasar dosyaları da araç sahibinin başvurusu üzerine açılır.
Rehin, yalnızca aracın ekonomik değerine ilişkin bir teminat oluşturur. Banka, aracın rehinli olması nedeniyle sigorta sürecine doğrudan müdahil olmaz; ancak büyük hasarlarda veya pert-total durumlarında sigorta ödemesinin rehin alacaklısına yönlendirilmesini talep edebilir. Değer kaybı tazminatı bakımından ise durum daha nettir. Değer kaybı, aracın piyasa değerindeki düşüşe ilişkindir ve bu düşüşten doğrudan etkilenen kişi araç malikidir. Rehinli araç statüsü, kazaya ilişkin kusur tespiti, kaza tespit tutanağı, eksper incelemesi ve değer kaybı hesaplamasını etkilemez.
Ancak uygulamada bazı sigorta şirketleri, rehinli araçlarda değer kaybı talebini değerlendirirken bankanın bilgisinin bulunup bulunmadığını sorgulayabilmektedir. Bu sorgulama hukuki bir zorunluluktan değil, uygulamaya ilişkin bir temkin anlayışından kaynaklanır. Çünkü sigorta şirketi, yaptığı ödemenin ileride rehin alacaklısı tarafından talep edilip edilmeyeceğini bilmek ister.
Rehinli Araç Sahibi Değer Kaybı Başvurusu Yapabilir mi?
Rehinli araç sahibi, araç üzerinde malik sıfatını taşıdığı sürece değer kaybı başvurusu yapma hakkına sahiptir. Rehin, mülkiyeti ortadan kaldıran veya sınırlayan bir hak değildir; yalnızca alacaklıya tanınmış bir teminat hakkıdır. Bu nedenle rehinli araç sahibi, kazada kusursuz olması veya karşı tarafın kusurlu bulunması halinde, karşı tarafın trafik sigortasına doğrudan değer kaybı başvurusunda bulunabilir.
Değer kaybı başvurusunun yapılabilmesi için aracın rehinli olup olmamasının bir önemi yoktur. Sigorta şirketleri, başvuruyu değerlendirirken kusur oranına, hasarın niteliğine, aracın yaşı ve kilometresi gibi kriterlere bakar. Rehin kaydı bu hesaplamada dikkate alınmaz. Rehinli araç sahibi, başvuruyu bizzat kendisi yapabileceği gibi vekili aracılığıyla da yürütebilir. Uygulamada bazı sigorta şirketleri, ödeme aşamasında rehin bilgisini dikkate alarak ödeme yapılacak hesap konusunda tereddüt yaşayabilir. Ancak değer kaybı tazminatı, doğrudan aracın onarımına ilişkin bir bedel değil, aracın değerindeki düşüşe ilişkin bir malvarlığı zararının karşılığıdır. Bu zarar, araç malikinin şahsında doğar. Dolayısıyla değer kaybı bedelinin araç sahibine ödenmesi gerekir. Bankanın rehin hakkı, araç üzerindeki ayni hakla sınırlıdır ve değer kaybı tazminatını otomatik olarak kapsamaz.
Rehinli Araçta Değer Kaybı Talebinde Gerekli Belgeler Nelerdir?
Rehinli araçta değer kaybı talebi yapılırken, rehin bulunmayan araçlardan farklı nitelikte ek belgeler aranmaz. Genel olarak değer kaybı başvurularında talep edilen belgeler aynıdır ve bu belgeler hasarın ve kusur durumunun tespitine yöneliktir. Araç sahibinin kimlik bilgileri, araç ruhsatı, kaza tespit tutanağı, varsa kamera kayıtları, eksper raporu ve onarım faturaları başvurunun temelini oluşturur.
Rehinli araçlarda bazı sigorta şirketleri ruhsat üzerinde yer alan rehin bilgisini görerek bankadan alınmış bir “rehin bilgisi” yazısı talep edebilir. Bu talep kanuni bir zorunluluk değildir; ancak uygulamada süreci hızlandırmak açısından bankadan alınacak kısa bir yazı, ödeme aşamasındaki tereddütleri giderebilir. Bununla birlikte değer kaybı başvurusunun kabul edilmesi için bankanın açık rızası şart değildir. Eksper raporunda aracın hasar durumu, değişen ve boyanan parçalar, hasarın aracın piyasa değerine etkisi ayrıntılı şekilde yer almalıdır. Rehinli araç olması, eksperin değerlendirmesini etkilemez; ancak eksper raporunun eksiksiz olması değer kaybı tutarının doğru belirlenmesi açısından önemlidir.
Rehin Hakkı Değer Kaybı Ödemesinin Yapılmasını Engeller mi?
Rehin hakkı, değer kaybı ödemesinin yapılmasını hukuken engellemez. Rehin, alacaklının alacağını teminat altına almak amacıyla kurulmuş bir ayni haktır ve doğrudan tazminat alacaklarını kapsamaz. Değer kaybı tazminatı, kazadan doğan bir haksız fiil veya sigorta sorumluluğu kapsamında ödenir ve bu ödeme araç malikine yapılır. Banka, rehinli araç üzerinde alacak hakkını kullanırken genellikle aracın satış bedeline veya pert-total tazminatına yönelir.
Ancak araç ağır hasar görmüşse ve değer kaybı tutarı yüksekse, banka rehin alacaklısı sıfatıyla bilgilendirilmek isteyebilir. Bu durum, ödeme yapılmasını engellemez; yalnızca ödeme sürecinde taraflar arasında koordinasyon sağlanmasını gerektirir. Sigorta şirketleri, rehinli araçlarda değer kaybı ödemesini yaparken çoğu zaman araca ilişkin mevcut rehin bilgisini kayıt altına alır, ancak ödeme araç sahibine yapılır. Yargıtay uygulamasında da rehinli araçlarda değer kaybı talep edilmesine engel bir durum bulunmadığı açıkça kabul edilmektedir. Araç malikinin mülkiyet hakkı devam ettiği sürece, aracın uğradığı değer kaybı zararını talep etme hakkı da devam eder. Rehin hakkı, bu zararın doğmasını veya talep edilmesini ortadan kaldırmaz.