Kiralık bir aracın trafik kazasında zarar görmesi halinde en sık karşılaşılan sorulardan biri, değer kaybı tazminatını kimin talep edeceği konusudur. Değer kaybı, aracın onarılmış olsa bile ikinci el piyasa değerinde meydana gelen düşüşü ifade eder ve bu zarar hukuken tazmin edilebilir niteliktedir. Ancak araç kiralık olduğunda bu hak kiracının mı yoksa araç sahibi olan rent a car şirketinin mi kullanacağı önemli bir tartışma alanı oluşturur. Kiralık araçlarda mülkiyet ile kullanım hakkı birbirinden ayrıldığı için değer kaybı talebinin kime ait olduğu, kira sözleşmesinin niteliğine, kazanın oluş şekline ve tarafların hukuki konumuna göre belirlenir. Değer kaybı talebinin sahibinin doğru tespit edilmesi, hem sigorta şirketleri hem kiracılar hem de rent a car işletmeleri açısından büyük önem taşır.
Kiralık Araçta Değer Kaybı Hakkı Kime Aittir?
Kiralık araçlarda değer kaybı talep etme yetkisi, mülkiyet hakkına bağlıdır. Türk hukukunda değer kaybı talebi, aracın maliki sıfatına bağlıdır ve araç üzerinde mülkiyet hakkı bulunmayan kimseler (kiracılar gibi) bu talepte bulunamaz. Bu nedenle kiralanan aracın kazaya karışması halinde değer kaybı talep etme hakkı araç sahibine, yani rent a car şirketine aittir. Kiracı aracı kullanıyor olsa bile araç üzerinde malik sıfatı bulunmadığından, değer kaybı bedelini bizzat talep etme hakkı yoktur. Kiracının görevi yalnızca aracın sözleşmeye uygun şekilde dürüst kullanımını sağlamak ve kusurlu olmadığı durumlarda zarar veren üçüncü kişilere ilişkin süreci rent a car şirketiyle paylaşmaktır.
Bazı durumlarda kiracı, aracı teslim alırken düzenlenen tutanaklarda kazanın oluşuna ilişkin bilgileri temin ederek sürecin takibinde rent a car şirketine destek olur. Ancak hukuki anlamda değer kaybı talep hakkı kiracıya geçmez. Araç malikinin bu talebi sigorta şirketine, sürücüye veya kazada kusurlu olan ilgili tarafa yöneltmesi gerekir. Bu nedenle kiralama sözleşmesinde, kazaya ilişkin işlemlerin kim tarafından yürütüleceğine dair özel hükümlerin düzenlenmesi uyuşmazlıkların önüne geçilmesi açısından önemlidir.
Rent A Car Şirketleri Değer Kaybı Talep Edebilir mi?
Rent a car şirketlerinin araç üzerinde malik olması nedeniyle değer kaybı talep etme hakkı bulunmaktadır. Kiralama faaliyetinde kullanılan araçların sürekli el değiştirmesi, geniş çaplı kullanım alanları ve yüksek kilometre artışları rent a car işletmelerinin değer kaybından doğrudan etkilenmesine yol açtığından, bu şirketler hem sigortadan hem de kusurlu araç sürücüsünden değer kaybı talep edebilir. Araç kiralama işletmeleri ticari nitelikli araç sahipleri olduklarından, değer kaybı talepleri bireysel araç sahiplerine göre daha sık gündeme gelir.
Rent a car şirketlerinin değer kaybı talep edebilmesi için kazaya ilişkin tutanakların eksiksiz düzenlenmesi, kusur oranlarının belirlenmiş olması ve aracın ekspertiz raporlarıyla hasarın boyutunun objektif şekilde ortaya konması gerekir. Yargıtay kararlarında da rent a car şirketlerinin değer kaybı talep etme hakkı açık biçimde kabul edilmiştir. Ancak burada önemli bir ayrım bulunmaktadır: rent a car şirketleri kendi kiraya verdikleri araçların ticari amaçla kullanıldığını gerekçe göstererek aşırı yüksek değer kaybı talep edemez. Değer kaybı hesabı objektif kriterlere göre yapılır ve aracın ticari amaçla kullanılması değer kaybı tutarını sınırsız biçimde artırmaz. Rent a car şirketi, değer kaybı talebini genellikle kazaya sebep olan karşı aracın trafik sigorta şirketine yöneltir. Sigorta şirketi belirlenen limitler çerçevesinde ödeme yapar; limit aşımı söz konusuysa kusurlu sürücüden veya araç malikinden talep edilebilir. Bu nedenle ticari araç sahibi olan rent a car şirketleri açısından düzenli bir hasar yönetimi sistemi büyük önem taşır.
Kiracının Kullanım Hatası Değer Kaybını Etkiler mi?
Kiracının kusuru, kiralık araçlarda değer kaybı sürecinde önemli bir belirleyici unsurdur. Eğer kazanın oluşmasında kiracı kusurluysa, rent a car şirketi yine değer kaybı talep edebilir; ancak bu talep kiracıya karşı yönelir. Çünkü kiracı aracı teslim aldığı andan itibaren sözleşmeye uygun kullanmakla yükümlüdür. Kiracının kusurlu kullanımı sonucu oluşan hasarlar, yalnızca onarım masraflarını değil, araçtaki değer kaybını da kapsar.
Rent a car sözleşmelerinde değer kaybı sorumluluğuna ilişkin açık hükümler bulunabilir. Çoğu kiralama şirketi, kiracının sebep olduğu kazalarda ortaya çıkan değer kaybını doğrudan kiracıdan talep eder. Kiracı kusurluysa ve bu durum kaza tespit tutanağıyla veya bilirkişi raporuyla belirlenmişse, rent a car şirketi sigorta şirketinden ödeme alamaz; çünkü trafik sigortası araç sahibinin kendi kusurundan kaynaklanan zararı karşılamaz. Bu durumda kiracı değer kaybından bizzat sorumlu olur.
Kiracının kusurunun bulunmadığı durumlarda ise rent a car şirketi değer kaybı talebini üçüncü kişilere yöneltir ve kiracı bu süreçten sorumlu tutulmaz. Kiracının yalnızca kazaya ilişkin bilgi verme, tutanak tutma ve gerekli belgeleri ulaştırma yükümlülüğü vardır. Kiracının ağır ihmal içeren davranışları, örneğin alkollü araç kullanmak, trafik kurallarını ihlal etmek, hız sınırını aşmak veya aracı amacı dışında kullanmak gibi durumlar, hem kasko kapsamını ortadan kaldırabilir hem de kiracıyı yüksek miktarlı değer kaybı tazminatı ile karşı karşıya bırakabilir. Bu nedenle kiracının kullanımdaki özen borcu, kiralık araçlarda değer kaybı süreçlerini doğrudan etkileyen kritik bir faktördür.