Gaiplik, bir kişinin uzun süredir kayıp olması ve kendisinden hiçbir şekilde haber alınamaması durumunda mahkeme tarafından verilen hukuki bir statüdür. Türk Medeni Kanunu’na göre bir kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolması veya kendisinden uzun süre haber alınamaması halinde, hukuki belirsizliğin giderilmesi amacıyla gaiplik kararı verilebilir. Gaiplik, kişinin gerçekte ölmüş olduğunu kesin biçimde ortaya koymaz; ancak kişinin hukuki işlemlerinin yürütülebilmesi ve özellikle malvarlığı, miras, evlilik gibi alanlarda gerekli işlemlerin yapılabilmesi için onun “ölmüş gibi” kabul edilmesini sağlar.
Gaiplik kararı, kişinin yokluğunun aile ilişkilerinde, miras paylaşımında, mal yönetiminde ve borç ilişkilerinde ciddi sonuçlar doğurması sebebiyle oldukça önemli bir kurumdur. Kişinin gerçekte yaşayıp yaşamadığının bilinmemesi, yakınlarının hukuki işlem yapmasını zorlaştırır; bu nedenle gaiplik, hukuki güvenliği sağlayan bir çözüm olarak düzenlenmiştir. Gaiplik kararı verilene kadar kişinin malları özel hükümler çerçevesinde korunur ve ilgili kişilere teslim edilmez; malvarlığı yönetimi çoğu zaman kayyum atanarak yürütülür.
Gaiplik Kararı Hangi Durumlarda Verilir?
Gaiplik kararı verilmesini gerektiren durumlar Türk Medeni Kanunu’nda iki temel başlık altında toplanmıştır. Bunlardan ilki, kişinin ölüm tehlikesi içinde kaybolmasıdır. Deprem, sel, maden kazası, uçak veya gemi kazası gibi kişinin büyük olasılıkla hayatını kaybetmiş olabileceği durumlarda, olaydan itibaren belirli süre geçtikten sonra mahkeme gaiplik kararı verebilir. Bu tip durumlarda kişinin sağ bulunma ihtimali düşük olduğu için kanun süreleri daha kısa tutulmuştur.
İkinci durum ise uzun süreden beri kendisinden haber alınamamasıdır. Kişi ortadan kaybolmuş, nerede olduğuna ilişkin hiçbir bilgi bulunmamış ve tüm aramalara rağmen ulaşılamamışsa belirli sürelerin dolması üzerine gaiplik talep edilebilir. Haber alınamama hali, çoğu zaman kişinin kaçması, kaybolması, iletişimin tamamen kesilmesi veya yurtdışında kaybolması gibi durumları kapsar.
Her iki durumda da gaiplik kararı verilmeden önce mahkeme ilan yoluna başvurur. Bu ilanla kişi ve onu tanıyanlar gaiplik talebi hakkında bilgilendirilir ve kişinin hayatta olduğuna dair bilgi varsa mahkemeye bildirilmesi istenir. Bu ilan süresi, gaiplik kararının verilmesi için zorunludur ve hukuki belirlilik açısından önem taşır.
Gaiplik Kararı İçin Mahkemeye Nasıl Başvurulur?
Gaiplik kararı verilmesi için yetkili mahkeme kişinin son yerleşim yerindeki Asliye Hukuk Mahkemesidir. Başvuru, kişinin yakınları, mirasçıları, alacaklıları veya hukuki menfaat sahibi olan her kişi tarafından yapılabilir. Başvuru dilekçesinde kişinin ne zamandır kayıp olduğu, hangi olayda kaybolduğu, yapılan aramalara rağmen neden bulunamadığı ve gaiplik kararının neden gerekli olduğu açıkça belirtilmelidir.
Mahkeme başvuruyu aldıktan sonra ilk olarak ilan sürecini başlatır. Bu ilan, Türkiye genelinde geçerli olacak şekilde belirli gazetelerde ve mahkeme ilan panolarında yayımlanır. İlan süresi boyunca kişi hakkında yaşadığına dair bir bilgi ulaştırılması halinde gaiplik kararı verilemez ve dosya bekletilir. Eğer ilan süresi sonunda herhangi bir bilgi gelmezse, mahkeme gaiplik kararı vererek kişinin hukuken ölmüş sayılmasına hükmeder.
Gaiplik kararı öncesi mahkeme, gerekli gördüğü durumlarda kolluk kuvvetlerinden araştırma yapmasını, nüfus müdürlüklerinden bilgi alınmasını veya olayın niteliğine göre kurumlara yazı yazılmasını isteyebilir. Özellikle ölüm tehlikesi içeren olaylarda kurtarma ekiplerinin raporları, tutanaklar ve resmi kayıtlar mahkemenin karar vermesinde önemli delil niteliği taşır.
Gaiplik Kararının Miras ve Malvarlığına Etkisi Nedir?
Gaiplik kararı, kişinin malvarlığı ve miras hukuku açısından önemli sonuçlar doğurur. Gaiplik kararı verildiğinde kişi hukuken ölmüş sayıldığı için mirasçılar miras paylaşımı talep edebilir. Ancak burada önemli bir fark bulunur: Gaiplik halinde mirasçılar, mirası teminat karşılığında alabilir. Bunun nedeni, gaip sayılan kişinin ileride ortaya çıkma ihtimalidir. Eğer kişi geri dönerse, mirasçılar aldıkları malları iade etmekle yükümlüdür. Teminat sistemi, gaibin haklarının korunması amacıyla uygulanır.
Malvarlığının yönetimi açısından da gaiplik kararı büyük önem taşır. Gaiplik kararı verilene kadar kişinin malları kimseye devredilemez ve çoğu durumda kayyum tarafından korunur. Mirasçılar veya yakınlar bu mallar üzerinde tasarruf edemez; yalnızca mahkemenin belirlediği usuller çerçevesinde yönetim sağlanabilir. Gaiplik kararıyla birlikte malvarlığının mirasçılara geçişine izin verilmesi, hukuki belirsizlikleri ortadan kaldırır ve kişinin evliliği, borçları veya ticari ilişkileri gibi konularda düzen sağlanmasına yardımcı olur.
Gaiplik kararının bir diğer etkisi de kişinin aile hukuku üzerindedir. Gaiplik kararıyla birlikte eş, evliliğin feshi için mahkemeye başvurabilir. Bu durum, eşin hayatına devam edebilmesi ve hukuki olarak bağımsız olabilmesi için önemli bir imkândır.