Bir hukuki uyuşmazlık yaşandığında doğrudan dava açmak her zaman ilk ve tek seçenek olmayabilir. Dava açmadan önce bilinmesi gerekenler arasında görevli ve yetkili mahkemenin belirlenmesi, dava şartlarının kontrol edilmesi, mevcut delillerin değerlendirilmesi, yasal sürelerin takip edilmesi ve uyuşmazlığın zorunlu arabuluculuk kapsamında olup olmadığının incelenmesi yer alır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, hukuk davalarının açılması ve yürütülmesine ilişkin temel kuralları düzenlemektedir.
Dava Açmadan Önce Hukuki Durum Nasıl Değerlendirilir?
Dava açmadan önce uyuşmazlığın hukuki niteliğinin doğru belirlenmesi önemlidir. Aynı olay farklı hukuk alanlarını ilgilendirebilir ve uygulanacak usul kuralları davanın türüne göre değişebilir.
Davacının hangi hakkının ihlal edildiğini, karşı taraftan ne talep edeceğini ve bu talebin hangi olaylara dayandığını belirlemesi gerekir. Talebin hukuki dayanağı kadar, iddiaların ispatlanabilmesi de dava sürecinde önem taşır.
Bu nedenle dava açılmadan önce mevcut sözleşmeler, yazışmalar, ödeme belgeleri, tutanaklar ve diğer delillerin birlikte değerlendirilmesi faydalıdır.
Görevli ve Yetkili Mahkeme Nasıl Belirlenir?
Her dava istenilen mahkemede açılamaz. Görev, uyuşmazlığın hangi tür mahkemede görüleceğini; yetki ise coğrafi olarak hangi yerdeki mahkemenin davaya bakacağını ifade eder.
Hukuk Muhakemeleri Kanunu’na göre mahkemelerin görevleri kanunla belirlenir ve göreve ilişkin kurallar kamu düzenindendir. Aksine özel bir düzenleme bulunmadığında malvarlığı ve şahıs varlığına ilişkin davalarda asliye hukuk mahkemeleri genel görevli mahkemelerdir. Ancak aile, iş, tüketici veya ticaret gibi uyuşmazlıklarda özel görevli mahkemeler gündeme gelebilir.
Bu nedenle davanın yanlış mahkemede açılması, sürecin uzamasına neden olabileceğinden görev ve yetki kontrolünün baştan yapılması önemlidir.
Dava Şartları Kontrol Edilmeli mi?
Evet. Bir davanın esasına geçilebilmesi için bazı usuli şartların bulunması gerekir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda görev, kesin yetkinin bulunduğu hâllerde yetki, taraf ve dava ehliyeti, hukuki yarar, aynı davanın daha önce açılmamış olması ve kesin hüküm bulunmaması gibi çeşitli dava şartları düzenlenmiştir.
Ayrıca uyuşmazlığın kanunen dava şartı arabuluculuğa tabi olması hâlinde, dava açılmadan önce arabuluculuk sürecinin tamamlanması gerekebilir. Bu nedenle yalnızca uyuşmazlığın maddi yönü değil, dava açılabilmesi için gereken usuli koşullar da kontrol edilmelidir.
Dava Açmadan Önce Arabuluculuğa Başvurmak Gerekir mi?
Her uyuşmazlıkta zorunlu değildir. Ancak bazı uyuşmazlıklarda arabulucuya başvurmak dava şartıdır.
Örneğin belirli işçi-işveren alacakları, tazminat ve işe iade taleplerinde dava açılmadan önce arabulucuya başvurulması zorunludur. Ticari ve tüketici uyuşmazlıklarının belirli bölümleri ile bazı kira uyuşmazlıklarında da dava şartı arabuluculuk uygulanmaktadır.
Bu nedenle dava hazırlığı sırasında uyuşmazlığın zorunlu arabuluculuk kapsamında olup olmadığı mutlaka kontrol edilmelidir.
Arabuluculuk başvurusunun nasıl yapıldığı ve sürecin hangi aşamalardan oluştuğu hakkında detaylı bilgi için Arabuluculuk Süreci Nasıl İşler? yazımızı inceleyebilirsiniz.
Dava Açmadan Önce Deliller Toplanmalı mı?
Bir davada yalnızca haklı olduğunu düşünmek yeterli olmayabilir. İleri sürülen olayların hukuka uygun delillerle desteklenmesi gerekir.
Sözleşmeler, faturalar, banka dekontları, yazılı görüşmeler, resmi belgeler, fotoğraflar, tanıklar veya somut olayın niteliğine göre diğer deliller önem taşıyabilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, dava dilekçesinde tarafın iddiasının dayanağı olan vakıaları ve bu vakıaların hangi delillerle ispat edileceğini belirtmesini öngörmektedir.
Bu nedenle dava açılmadan önce elde bulunan delillerin saklanması ve hangi iddiayı desteklediğinin belirlenmesi önem taşır.
Zamanaşımı ve Hak Düşürücü Sürelere Dikkat Edilmeli mi?
Hukuki talepler bakımından süreler önemli sonuçlar doğurabilir. Uyuşmazlığın türüne göre zamanaşımı veya hak düşürücü süre uygulanabilir.
Bu süreler her dava için aynı değildir. Kira, iş, tazminat, aile veya ticari uyuşmazlıklarda farklı sürelerle karşılaşılabilir. Bu nedenle yalnızca “ne kadar zaman geçtiğine” bakılarak genel bir değerlendirme yapılması doğru olmayabilir.
Dava açılmadan önce ilgili talebin hangi süreye tabi olduğunun belirlenmesi, olası hak kayıplarının önlenmesi açısından önemlidir.
Dava Dilekçesinde Neler Bulunmalıdır?
Hukuk davası kural olarak dava dilekçesiyle başlatılır. Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nun 119. maddesi dava dilekçesinde bulunması gereken unsurları düzenlemektedir.
Dilekçede genel olarak mahkemenin adı, tarafların bilgileri, dava konusu, olaylar, hukuki sebepler, deliller ve mahkemeden talep edilen sonuç açık şekilde belirtilmelidir.
Özellikle talep sonucunun açık olması önemlidir. Çünkü mahkeme, tarafın ne istediğini dava dilekçesindeki talep çerçevesinde değerlendirir.
Dava Açmanın Masrafları Var mıdır?
Dava açılması sırasında uyuşmazlığın türüne göre harç ve yargılama giderleri gündeme gelebilir. Hukuk Muhakemeleri Kanunu, davacının dava açarken gerekli harç ile gider avansını mahkeme veznesine yatırmasını öngörmektedir.
Yargılama sırasında bilirkişi, keşif, tebligat veya tanık gibi işlemler nedeniyle ek giderler de oluşabilir. Bu nedenle dava açılmadan önce yalnızca talep edilen miktarın değil, muhtemel yargılama giderlerinin de değerlendirilmesi faydalıdır.
Dava İnternetten Açılabilir mi?
UYAP Vatandaş Portal üzerinden vatandaşlar dava dosyalarını takip edebilmektedir. E-imza sahibi vatandaşlar hukuk ve idari davalarını elektronik ortamda açabilmektedir. Yalnızca e-Devlet şifresiyle giriş yapan kullanıcıların yetkileri ise daha sınırlıdır.
Davanın elektronik ortamda açılabiliyor olması, görev, yetki, dava şartı veya dilekçe gibi hukuki gereklilikleri ortadan kaldırmaz.
Dava Açmadan Önce Sık Sorulan Sorular
Avukat olmadan dava açılabilir mi?
Birçok hukuk davasında kişinin mutlaka avukatla temsil edilmesi zorunlu değildir. Ancak uyuşmazlığın niteliği, süreler, deliller ve usul kuralları nedeniyle profesyonel hukuki destek değerlendirilmelidir.
Arabuluculuk yapılmadan dava açılabilir mi?
Uyuşmazlık dava şartı arabuluculuk kapsamında değilse mümkündür. Dava şartı kapsamındaki uyuşmazlıklarda ise öncelikle gerekli arabuluculuk sürecinin tamamlanması gerekir.
Elimde delil olmadan dava açabilir miyim?
Dava açılması ile davanın ispatlanması farklı konulardır. İddiaların yeterli ve hukuka uygun delillerle desteklenememesi davanın sonucunu etkileyebilir.
Yanlış mahkemede dava açılırsa ne olur?
Görev ve yetki kuralları nedeniyle dosyanın usuli açıdan değerlendirilmesi gerekebilir. Özellikle görev kuralları kamu düzenine ilişkin olduğundan doğru mahkemenin baştan belirlenmesi önemlidir.
Sonuç
Dava açmadan önce uyuşmazlığın hukuki niteliği, görevli ve yetkili mahkeme, dava şartları, arabuluculuk zorunluluğu, deliller ve yasal süreler birlikte değerlendirilmelidir. Dava dilekçesinin doğru hazırlanması ve talebin açık biçimde ortaya konulması da yargılama sürecinin sağlıklı ilerlemesi açısından önem taşır.
Her hukuki uyuşmazlığın koşulları farklı olduğundan, dava açma kararı verilmeden önce somut olayın kendi belgeleri ve şartları çerçevesinde değerlendirilmesi olası hak kayıplarının önüne geçilmesine yardımcı olabilir.